Ж а ң а л ы қ т а р

29 қараша 2011 жылы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының 50 жылдық мерейтойына арналған «Қазақ тіл білімі: тарих, тәжірибе, болашақ» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция болып өтті. Конференцияға Қазақстан өкілдерімен бірге Түркия, Қытай, Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан елдерінен келген тіл білімі саласының көрнекті ғалымдары мен жетекші мамандары қатысты.

7 желтоқсан 2011 жылы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған «Тәуелсіз Қазақстан кезеңіндегі тіл білімі» атты дөңгелек үстел болып өтті.

2012 жыл Институт ұжымының іргелі еңбегі – 15 томдық «Қазақ әдеби тілінің» «Дәуір» баспасынан толықтай жарыққа шығуымен байланысты ерекше оқиғадан басталды. Бұл сөздік 2006-2011 жылдар аралығында дайындалып, ең алдымен «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша жарық көрген болатын. Бұл басылым Сөздіктің көпшілікқолды, қайта шығарылған нұсқасы. Сөздік туралы толығырақ:

СӨЗ БАЙЛЫҒЫН САРАЛАУДЫҢ НЕГІЗГІ НӘТИЖЕЛЕРІ
(«ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ СӨЗДІГІ» ТУРАЛЫ)

Филология ғылымдарының докторы,
профессор, Сөздіктің бас редакторы Нұргелді УӘЛИ

А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ұжымы жасаған онбестомдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігі» Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің жиырма жылдығына орай жарық көріп отыр. Бұл – мәдени-ұлттық, әлеуметтік мәні үлкен уақиғаның, шын мәнінде, Тәуелсіздік мерекесімен орайлас келуі кездейсоқ емес. Тәуелсіздік тілдің де тың жатқан құнарлы қатпарларын қозғалысқа түсіріп, сөз мағыналарына жаңа серпін берді, қызмет өрісін кеңейте бастады.
Елдің егемендікке қол жеткізуінің арқасында м е м л е к е т т і к  т і л ерекше құндылық деп танылып, т ә у е л с і з д і к, с ө з  б о с т а н д ы ғ ы, д е м о к р а т и я тәрізді базалық құндылықтардың алдыңғы қатарынан орын алды. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев «Қазақстанның болашағы қазақ тілінде» деп, ана тілімізді ең басты құндылығымыз – т ә у е л с і з д і к п е н бір қатарға қойды.
Жеті ықылым жұртты жайлаған жаһандану үрдісі кезінде дені тетік, дерті жоқ қоғам құру қай елде болмасын күрмеуі көп күрделі мәселеге айналып отырған тұста рухани азықты халық алдымен ана тілінен іздейтіні сөзсіз. Осымен байланысты Сөздік еліміздің егемендігін, рухани қауіпсіздігін, тіл мен ұлт бірегейлігін нығайтуға бағытталған «Мәдени мұра», «Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың мемлекеттік бағдарламасы» атты ұлттық-стратегиялық жобалардың аясында жарық көріп отыр.
Тіл өзінің лексика-фразеологиялық бірліктер жүйесі арқылы ұлттың өткендегісін сақтап қана қоймайды, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырады, жеткізіп қана қоймайды, қайта түлетіп, жаңғыртып, жаңартып отырады. Сөз байлығынан халықтың бүгінгісін ғана емес, өткендегісін де білуге болады, өйткені тіл – халықтың  өткен өмірінің куәсі, бүгінгінің – шындығы. Өткендегісін білген халық бүгінгісіне де мығым болып, болашағын дұрыс болжай алады. Қоғамдағы небір өзгерістер қоғамдық санадағы таным – білімдер түрінде тілде «тіркеліп» жатады. Міне, тілдегі үздіксіз болып жатқан бұл үрдісті оның лексикографиялық форматқа түскен сөз байлығы – яғни түсіндірме сөздігінен айқын байқауға болады. Семантикалық өзгерістер, мағыналық «жылжулар», көнеру мен жаңғыру тәрізді тілдегі әр алуан «жаңалықтар», түптеп келгенде, тілдік ұжымның қоғамдық санасында болып жатқан құбылыстардың тілдегі көрінісі болып саналады. Осыларды дәл танып, Сөздікте айқындап беру оңай шаруа емес.
Тіл өзінің ғасырлар бойы жинақтаған «дүниеліктерін» сақтап, саралай отырып, ұрпақтан-ұрпаққа ұластыра келіп, сөз қазынасын жаңалықтармен жасарта түседі. Бұрыннан барды жинақтау, жаңаны саралау, мағыналық өзгерістерді көрсету, оларды дұрыс танып, орынды қолдануға бағыт-бағдар беру Сөздіктің нысаналы мақсаттарының бірі болып табылады. Мұндай мақсаттың ойдағыдай орындалуы ең алдымен оның төрт тағанына, атап айтқанда:
1) сөзтізбенің базалық корпусына;
2) сөзтізбедегі сөздердің анықтамасына (грамматикалық,          этимологиялық, стилистикалық белгілерге);
3) сөз мағынасының түсіндірілуіне;
4) сөздік мақалада берілетін дәйексөзге байланысты болады.
1. Сөзтізбенің базалық корпусы. Сөздік жасау жұмысы, әдеттегідей, ең алдымен сөзтізбе түзуден басталады. Сөзтізбе құрамында тіл иегерлерінің бәріне таныс, үйреншікті, жалпылама қолданыстағы сөздер деп аталатын лексикалық бірліктер барынша қамтылса, сондай-ақ қайсыбіріміздің санамыз тосырқай бастаған көнеліктер, жатсына қарайтын жаңалықтар мен жат сөздер, әдеби тіл нормаларынан шеткері жатқан жергілікті сөздер талғап-таңдап алынды.
Сөзтізбе құрамына алынған сөздерді жалпылама қолданыстағы сөздер және қолданыс аясы шектеулі сөздер деп, шартты түрде үлкен екі топқа бөлуге болады. Жұртшылықтың бәріне ортақ жалпылама қолданыстағы зат, құбылыс, уақиға атаулары, адамның әр алуан сезім күйлерін бейнелейтін сөздер, субъективті мәнді бағалауыштар тәрізді әдеби тіл аясындағы лексика-фразеологиялық бірліктер сөзтізбеде барынша дерлік қамтылды.
Сөзтізбеге қолданыс аясы шектеулі, жалпақ жұртшылық жалпылама қолдана бермейтін термин сөздер, кәсіби сөздер, жергілікті сөздер тобы жаппай емес, сараланып, іріктеліп алынды.
Қазіргі таңда аса өзекті болып табылатын медицина, қаржы, нарық экономикасы, құқықтану т.б. салалық терминдерге сөзтізбеде едәуір орын берілді. Олардың БАҚ құралдарында жиі қолданылатын түрлері молырақ қамтылды, бірақ ғылым-білім саласындағы терминдерді, әсіресе салалық терминологиялық сөздіктерде қамтылуға тиістілерін түгелдеп беру мақсаты көзделген жоқ. Кәсіби сөздерді сөзтізбеге талғап, іріктеп алуда да сөздікшілер осындай ұстанымды негізге алды.
Сөздікшілер сөзтізбе құрамына жергілікті сөздердің (диалектизмдердің) едәуір бөлігін іріктеп алуда этномәдени мәнділіктерді аңғартатын, эмоциялық мағынаны білдіретіндерін, белгілі бір аймақтың шаруашылық жүргізу, жер бедері, өсімдігі т.б. тәрізді ерекшелігі, көркем шығармада жиі кездесетіндігі т.б. белгілерін негізге алды. Болашақта мұндай типтегі сөздерге деген сұраныстың арта түсетіні ескерілді.
Сөздіктің сөзтізбесіне енгізілген жергілікті сөздер, байырғы қарапайым сөйлеу тілі лексикасы да осы ұстаным бойынша берілді. Олардан халық ауыз әдебиеті үлгілерінде, қазіргі көркем әдебиетте жиі кездесетін түрлері таңдап алынды.
Сөздікшілер қолданыстағы «су жаңа» атаулардың бәрін тіркеп, талғаусыз ала бермей, әдеби тілдің дәстүріне, тілдік нормасына қайшы келмейтіндерін таңдап алды, ал оларды «өмір жасы» ұзаққа бармайтын «біркүндік» сөздерден ажырата қарады.
Фразеологизмдер (идиомалар, тұрақты тіркестер, лексикаланған тіркестер) лұғаттық мақаланың ішінде берілді, бірақ оларды тірек компоненттер бойынша бірғана жерде көрсету тәртібі басшылыққа алынбады. Бұлай болу себебі, біріншіден, қатардағы оқырманның бәрі бірдей фразеологизмдердің тірек сыңарын ажырата бермейді, сондықтан Сөздікті пайдаланушыларға қолайлырақ жағы көзделді. Екіншіден, қайсыбір фразеологизмдерде тірек компонент болмай, сыңарларының «мәртебесі» бірдей болып келеді. Осымен байланысты белгілі бір лұғаттық мақалада кездесетін фразеологизм басқа бір тұста да ұшырасуы мүмкін. Алайда фразеологизмнің бірнеше жерде берілуі сырт көзге кемшілік сияқты көрінгенмен, бұндай «қайталаманың» лұғаттық мақаланың ақпараттық мазмұнын байыта түсетін тиімді жағы да бар. Осыған сәйкес Сөздіктегі фразеологизмдердің саны жеке тұрған күйінде емес, қолданысына қарай көрсетілді.
Осындай лексикографиялық саралаудың нәтижесінде 92 мыңнан астам атау сөзден, 30 мыңға жуық тұрақты тіркестен тұратын сөзтізбенің базалық корпусы жасалды.
2. Лұғаттық мақалаларда түсіндірілетін сөздердің анықтамасы. Лұғаттық мақалада түсіндірілетін сөздерге 140 түрлі анықтамалық белгі берілді. Ақпараттық мазмұны мен қызметіне қарай оларды грамматикалық, стилистикалық, этимологиялық және танымдық деп төрт салаға топтастыруға болады.
Грамматикалық анықтамалар сөздің ортологиялық болмысының белгілі бір грамматикалық категорияға (сөз таптарына) жататынын байқатса, стилистикалық анықтамалар сөздің коммуникативтік қолдану аясын аңғартады; танымдық анықтамалар сөздің дәстүрлі шаруашылыққа, мәдениетке, дүниетанымға (діни, этнографизм, мифологиялық т.б.) қатысты екенін танытса, ал этимологиялық анықтама сөздің «төркін жұртын» көрсетіп тұрады.
Жергілікті, қарапайым сөйлеу тілі деген стильдік белгілер аталмыш сөздердің жергілікті екенін, бейәдеби қарапайым тілге жататынын білдіріп, белгілі бір коммуникативтік мақсатқа сай қолдану жөнінде сөздікті пайдаланушыға бағыт-бағдар береді, «норма» мен «норма еместің» жігін айқын ажыратуға көмектеседі.
Бейәдеби элементтерді сөзтізбеге енгізіп, анықтама беруде сөздікшілердің бұл ұстанымын ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әдеби тіл нормасын елеп-ескермеу деп түсінбеу керек.
Сөздік мақалада көрсетілген ж е р г. (жергілікті, диалектизм) деген нормативтік белгі – «тыйым салу» емес, қолдануға тура келсе, диалектизм екенін, әдеби тіл нормасынан тысқары тұрғанын біліп жұмсау керек деген «кеңес беру» мағынасындағы стильдік анықтама.
Диалектизмдерді уәжді қолдану, оның аймақтық жағынан шектеулі екенін тыңдаушыға аңғартатындай қолдану әдеби тіл нормасын бұзбайды.
э т н. (этнографиялық) деген танымдық анықтаманы сөздікшілер белгілі бір лексика-фразеологиялық бірліктің дәстүрлі мәдениетпен байланысты екенін аңғарту үшін, сөз мағынасын дәстүрлі мәдениетке қатысты түсіну керектігін байқату мақсатында беріп отырды.
е с к і  к і т. (ескі кітаби тіл) деген стильдік анықтама бұл сөздікте бірінші рет қолданылып отыр. Сөздікшілер бұл анықтамалық стильдік белгіні Сөздікте мағынасы түсіндірілетін сөздің байырғы мұралар тіліндегі сөздер екенін оқырманға аңғарту үшін қолданған. Қазіргі кезде ескі жәдігерлер, байырғы хатқа түскен ескі кітаби тіл үлгілері көркем әдеби құндылық ретінде жарық көріп, оқырмандардың рухани дүниесін кеңейтіп жатыр. Мұндай сөздер өзінің мағынасы, тұрпаты жағынан қазіргіден өзгешелеу тілдік бірліктер болып табылады.
к е к е с і н., м ы с қ ы л; к е л е м е ж, е р к е л е т у т.б. стильдік анықтамалар сөздің денотаттық (заттық) мағынасымен қосамжарласа жүретін субъективті көзқарасты, коннотациялық мағынаны оқырманның айқын аңғарып, орынды қолдануына жәрдемдесу мақсатында берілді.
а р. (араб), и р. (иран), г р е к. (грек), л а т. (латын) деген этимологиялық анықтамаларды сөздікшілер белгілі бір тілдік бірліктердің шеттілдік екенін оқырманға аңғарту үшін, олардың «төркін жұртынан» қол үзбеген ерекшелігін байқату үшін беріп отырды.
д і н и., м и ф. (мифологиялық) деген танымдық анықтамалық анықтамалар сөз мағынасының тілдік ұжым санасындағы діни, мифтік түсінікпен, ұғыммен, пайымдаумен байланысты екені жөнінде ақпарат береді. Мұндай танымдық ақпарат лексика-фразеологиялық бірлікті дұрыс түсінуге, орамды қолдануға септігін тигізеді.
Сөз саралау барысында сөздікте 20 мыңға жуық әртүрлі типтегі анықтама (белгі) берілді.
3. Сөз мағынасының түсіндірмесі сөздік мақаланың ең түйінді, әрі аса күрделі бөлігі болып табылады. Сөздікшілер сөз мағыналарын негізінен сипаттама жолмен, сондай-ақ синонимдер арқылы ашу тәсілін қолданды. Лексика-фразеологиялық бірліктердің мағынасын нақтылауыш, даралауыш, жинақтауыш  деп аталатын құрылымдықкомпоненттері арқылы ашу негізгі ұстаным болды. Негізгі мағына мен ауыспалы мағыналарды айқындауда екі түрлі мағыналық типке ортақ семалық компоненттердің (мағыналық элементтердің) болуы ескерілді. Ондай «ортақ элемент» болмаған жағдайда мұндай лексикалық бірліктер омоним ретінде танылып, сөзтізбелік бірлік ретінде берілді. Сөздікшілер,  әдеттегідей, сөздік мақалада алдымен  сөздің негізгі мағынасын, екінші, үшінші кезекте ауыспалы мағыналарын беріп отырды.
Лексикалық мағынаның терминделу үрдісімен байланысты қайсыбір тұста сөздікшілер өсімдік, жан-жануар, қоғамдық-саяси атаулардың жалпыхалықтық қолданыстағы лексикалық мағынасымен қатар ғылым-білімнің белгілі бір саласында жұмсалатын терминдік мағынасын қоса көрсетіп отырды.
Кейбір сөздердің бұрынғы сөздіктердегі мағынасы тілдің қазіргі күйімен сәйкес келе бермейді. Қоғамда, қоғамдық санада құндылықтар жүйесі өзгерді, бейнелеп айтқанда ақ деген «қара», қара деген «ақ» болып шықты. Сөздікте лексиканың қоғамдық-әлеуметтік тобына жататын бәсеке, бай, мырза, сұлтан, хазірет, имам т.б. сөздердің мағынасы идеологиялық қысымнан босатылды. Осымен байланысты сөздікшілер едәуір сөздің лексикалық мағынасын тілдің бүгінгі  күйіндегі қолданысымен сәйкестендіріп берді.
Сөз мағынасының сәтті ашылуы – бір ғана басылымның немесе бір ғана сөздікшінің жеке үлесі емес, бұрын-соңды жарық көрген сөздіктерге қатысқан лексикографтардың да тәжірибесі мен кәсіби біліктілігінің, сондай-ақ тілзеректігінің де нәтижесі. Сөз мағынасын тану әр басылым сайын тереңдей түсіп, дәлірек, нақтырақ бола бермек.
Аталмыш Сөздікте жеке сөздер мен сөз тіркестері мағыналарын лексикографиялық саралаудың барысында 150 мыңнан астам мағына  айқындалып, тіркелді.
4. Сөздіктің дәйектемелік корпусы. Әрине, үлкен көлемдегі мұндай еңбектің нәтижелі аяқталуы үшін оның лексикографиялық негізі, практикалық базалары болуға тиіс. Сөздікшілер сүйенген мұндай база жоқ емес, атап айтқанда:
– ұлттық тілдің сөз байлығын жинап, жүйелеп, тіркеп отыратын А.Байтұрсынұлы атындағы Институттың картотека қорындағы материалдар онбестомдықтың негізгі дәйектемелік базасы болды. Картотекалық қорда, әсіресе, совет дәуіріндегі әдебиеттен тілдік деректер молынан жиналып, жүйеленген;
– советтік дәуірден кейінгі әдеби шығармалардан тілдік деректерді жинау, жүйелеу белгілі тіл мамандарының қатысуымен атқарылды. Жинақталып жүйеленген материалдарды сөздікшілер онбестомдықтың дәйектемелік базасы ретінде пайдаланды;
– онбестомдық, әрине, тіл мамандарының «бауашар» тұңғышы емес. Бұған дейін де, басқаларын айтпағанның өзінде, «Қазақ тілі түсіндірме сөздігінің» он томдығы жарық көрді. Сөз жоқ, онтомдықтағы сәтті түсіндірмелер, ойдағыдай алынған дәйектемелік материалдар, сөздіктің теориялық әрі практикалық жетістіктері онбестомдықтың лексикографиялық базасы болды.
Сонымен, сөздіктің дәйектемесі ретінде сөздікшілер Институттың қолда бар картотека қоры мен бұрын-соңды шыққан сөздіктердің материалдарын пайдаланды.
Азаттық пен азаматтықты, елдік пен ерлікті ту еткен, имандылық пен ізгілікті үндеген байырғы ақын-жыраулардың тәуелсіздік тұсында жарық көрген шығармаларынан, қазақ әдебиетінің бұрын темір тор, тар қапаста жатқан, тәуелсіздік кезінде өз халқымен қайта қауышқан классикалық үлгілерінен алынған дәйексөздер лұғаттық мақаланың нәрі болды.
Қазақтың ұлттық әдеби тілінің жинақтауыш (куммуляциялық) қызметін нығайта түсетін «Бабалар сөзі», «Әдеби жәдігерлер», «Қазақстан. Ұлттық Энциклопедиясы», «Қазақтың дәстүрлі киім-кешектері» тәрізді тәуелсіздік таңымен бірге туған рухани дүниелерден дәйексөздер берілді. Әдеби тілдің жинақтауыш қызметін нығайта түсетін мұндай мұралардың мақсат-міндеттері әрбасқа болғанмен, ұлттық арнаға құяр ырысы ортақ деп таныдық. 
Сөзтізбелік бірліктерді саралау, талдау барысында Сөздікте 250 мыңға жуық дәйексөзден (цитатадан) тұратын дәйектемелік корпус жасалды.

Қорыта айтқанда, сөздікшілер сөз байлығын тіркеп қана қоймай, олардың мән-мағыналарын жүйелеу арқылы, әдеби тілдің нормалық сипатын мәдениетін жаңа бір деңгейге жеткізді. Қазақ тіл білімінде жаңа типтегі сөздік индустриясын қалыптастыруда қолға алынуға тиіс көне, сирек сөздердің, шет тілдік сөздердің, этномәдени сөздердің сөздігін жасауға, этимологиялық, стилистикалық сөздіктерді құрастыруға, түркі тілдерінің кең ауқымды тарихи-салыстырмалы сөздігін жасауға және тарихи-лексикологиялық, теориялық зерттеулерге негіз болатындай мол материал Сөздікте жинақталып жүйеге түсірілді. Осы айтылғандармен байланысты Сөздікті бүгінгі таңдағы ғылыми-теориялық сұранысқа сәйкес жасалған лексикографиялық еңбек деп тануға, бағалауға болады.
Бұл айтылғандар Сөздіктің ғылыми-лингвистикалық қырларына қатысты болса, мәдени-әлеуметтік сұранысқа толық жауап беретіндей қырлары аз емес.    
Сөздіктегі сөз әлемінен халқымыздың экономикалық-шаруашылық, саяси-әлеуметтік өмірін, мәдени-рухани дүниесін, таным-білімін, дәстүрлі мәдениетін, мінез-құлқын, көршілес елдермен, жеті ықылым жұртпен қарым-қатынасын аңғаруға болады. Сондай-ақ Сөздік белгілі бір әлеуметтік топқа, жікке ғана емес, барша жұртшылыққа бағышталған. Атап айтқанда, мектеп мұғалімдері мен оқушылар, жоғары мектеп оқытушылары мен студенттері, БАҚ қызметкері мен саясаткерлер, аудармашылар, бағдарламашы (программистер), бизнес өкілдері, қысқасы, қоғамдық өмірдегі әр алуан мамандық иелері Сөздіктің әлеуетті қолданушылары болып табылады. Көтеріп тұрған жүгіне қарай бұндай лексикографиялық еңбектің қатаң терминологиялық мағынадағы атауы жоқ, ал бейресми түрде «Үлкен сөздік» деп аталады. Үлкен сөздік жыл сайын жасалмайды, ұлттың мәдениеті үлкен деңгейге көтерілген тарихи кезеңде жасалады. Мемлекетіміздің тәуелсіздігімен, еліміздің егемендігімен байланысты бұндай еңбектің жарық көруіне ҚР Мәдениет министрлігі (Мұхтар Құлмұхаметұлы) осы ведомоствоның Тіл комитеті ерекше қолдау көрсетті.

* * *

Сөздік – ұжымдық еңбек. Ұлттық Ғылым академиясының академигі Р.Сыздық, профессор Е.Жанпейісов сөздік құрастыру барысында сөздікшілерге ақыл-кеңес беріп, көне, сирек сөздердің мән-мағынасын түсінуге жәрдемдесетін тілдік материал берді. Ұлттық ғылым академиясының академиктері Ө.Айтбаев, Ә.Қайдар, Ш.Ш.Сарыбаев атқарылып жатқан іргелі еңбекке сеніммен қарап, ғалымдар кеңесінде қолдау көрсетіп отырды.Сөздікті құрастырушылық-авторлық жұмыстарына ұзын саны отыздан астам қызметкер қатысты, бірақ олардың бәрі бірдей Сөздік түзу жұмысына әртүрлі себептермен бастан-аяқ қатыса алмады.
Сөздік түзушілердің қатарында екітомдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін» (1959–1961), онтомдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін» (1974–1986), біртомдық «Қазақ тілінің сөздігін» (1999) жасауға қатысқан, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері проф. Т.Жанұзақов, онтомдық, біртомдыққа қатысқан филол. ғылымдарының докторы С.Бизақов, онтомдыққа қатысқан филология ғылымдарының докторы, проф. С.Мырзабеков, лексикограф-диалектолог ғалымдар филология ғылымдарының докторлары, профессорлар Ғ.Қалиев, О.Нақысбеков, С.Омарбеков сынды тәжірибелі сөздікшілер болды. Сөздік түзу жұмысына Институт қызметкелері филол. ғылымдарының докторлары Қ.Айдарбек, Б.Әбілқасымов, Ғ.Әнес, А.Жаңабекова, О.Жұбаева, Ә.Жүнісбек, С.Иманбердиева, Қ.Күдеринова, М.Малбақов, Ж.Манкеева, Қ.Рысберген, Б.Сүйерқұл, Р.Шойбеков филология ғылымдарының кандидаттары Н.Әшімбаева, Ж.Қапалбеков, Н.Оңғарбаева, А.Үдербаев, А.Фазылжанова аға ғылыми қызметкер Г.Халықованың қатысқанын атап айтуға болады. Сөздіктің белгілі бір бөлігін құрастыруға жоғарғы оқу орындарының оқытушы-профессорлар құрамынан филология ғылымдарының докторлары С.Ақаев, Қ.Есенова, М.Жолшаева, Б.Момынова, Г.Смағұлова және филология ғылымдарының кандидаттары С.Жапақов, А.Иманғазина, Ж.Қоңыратбаева, Ә.Ыбырайым, сондай-ақ, тарих ғылымдарының кандидаты Б.Хинаят қатысты.
Сөздік түзушілердің жоғарыда аталған құрамынан сөзтізбені толықтыру, құрастыру жұмысынан өткен материалдарды тексеріп, бір жүйеге салып, бірізділікке түсіру үшін арнайы ғылыми редакциялық топ құрылды. Атап айтқанда, Институт қызметкерлері А.Жаңабекова, О.Жұбаева, Қ.Күдеринова, А.Үдербаев, А.Фазылжанова, Р.Шойбеков сөзтізбені толықтыру, лұғаттық мақаланы редакциялау, олардың кейбір бөлігін қайта жазып, тиісті жерлеріне дәйексөздер беру тәрізді жұмыстарды жүзеге асыра отырып, лұғаттық мақала мазмұнын байытып, нәрлендіріп шығаруға күш салды. Осы аталған ғалымдар Сөздік жасаудың күрделілігі мен қиындығына қарамастан ерекше ынта көрсетіп, ауыр жұмыстың бейнетін бөлісті. Сөздіктің көптаралымды нұсқасын баспаға әзірлеу жұмысы осы аталған шығармашылық топтың еншісіне бұйырды. Сонымен қатар А.Үдербаев тиісті материалдарды әзірлеу, оларды сөздікшілерге, әр томның редакторына тарату, баспамен байланыс жасау, бас редактордың тапсырмаларын орындау тәрізді үйлестіру жұмыстарын атқарды. Сөйтіп, бұл аталған шығармашылық топ Сөздіктің жұмысына бастан-аяқ қатысып, оның сапасын көтеруде ерекше еңбек сіңірді.
Институттың ғылыми қызметкері Ш.Жамықаева Сөздіктің терілімге түскен соңғы нұсқаларын бастан-аяқ тексеріп, Сөздік материалында кеткен кемшіліктерді көрсетіп, оларды том редакторының түзетуіне беріп отырды; дәйексөз алынған әдебиеттің тізімін толықтырып, бір жүйеге салды. Әсіресе жалпы көлемі ... баспа табақ он бес томнан тұратын Сөздіктің корректурасы Ш.Жамықаеваның қолынан өткенін ризашылықпен атап айтамыз.
Филология ғылымдарының докторы Б.Жұбатова, филология ғылымдарының кандидаты Г.Мамырбекова Сөзтізбеге алынған сөздердің араб, иран тілдерінен енгендерін анықтау, оларды сол тілдердегі жазылу үлгісімен беру жұмыстарына қатысты.
Грек, латын, ағылшын, француз, неміс т.б. Еуропа тілдерінен енген сөздерді анықтап, жазба нұсқасын көрсету жұмыстарына филология ғылымдарының докторы К.Ш.Хұсайын, филология ғылымдарының кандидаттары Ж.Жұмабаева, Н.Оспанғазиева, Э.Өтебаева, А.Фазылжанова жәрдемдесті.
Сөздік материалдарын әзірлеу, қолжазбаларды компьютерден өткізу, баспаға дайындау жұмыстарына Институттың ғылыми қызметкерлері Н.Бармешова, Ж.Тұрғынбаева бастан-аяқ қатысып, ерекше еңбек етті. Филология ғылымдарының кандидаты А.Қаршығаева олармен бірлесе отырып, қолжазбалардың терімін әзірлеуге ат салысты. Сондай-ақ Сөздік материалдарын техникалық жақтан дайындау жұмыстары М.Карбозоваға тапсырылды.
Сөздіктің терімдік, дизайндық, полиграфиялық жұмыстарының ойдағыдай болуы «Арыс», «Қазақ энциклопедиясы» баспаларының жұмысына байланысты болғанын атап айтамыз.
Сөздік түзу жұмысына қатысқан құрастырушылардың дайындық деңгейі, ғылыми-теориялық біліктілігі, тілзеректігі әртүрлі болатыны белгілі. Олардың біразы іс-тәжірибесін жаңадан жинақтаған құрастырушылар болды. Осымен байланысты оқырман бұл Сөздіктен сөз мағынасын ашуда, сөзтізбе құрастыру ісінде, дәйексөз беруде ішінара кеткен кемшіліктерді, «кедір-бұдырларды» да кездестіруі мүмкін. Мұндай кемшіліктерге түсіністікпен қарап, оны түзету жөнінде ақыл-кеңес беріп, сындарлы сын айтқан оқырмандарға шығармашылық ұжым атынан алдын-ала алғысымызды айтамыз. Сөздік түзу ісі – ұдайы жүргізіліп отыратын үрдіс. Ол жаңарып, жаңғырып шыққан сайын кемшіліктерден арылып, сапасы жақсара бермек.
Әдетте, Сөздік тілдің белгілі бір кезеңіндегі лексика-фразеологиялық байлығын толық көрсете алған қасиетімен жақсы деп бағаланады. Ондай сөздік тек лексикографтардың еңбегі немесе тіл иегерлерінің тұтынатын анықтамалық құралы ғана емес, елдің мәдени өміріндегі елеулі құбылыс, ұлттық мәдениеттің маңызды компоненті ретінде танылады. Қоғам мүшелері ондай іргелі сөздікке құрметпен, сеніммен қарайды.
Ұлт мәдениетіне олжа салған тіл мамандарының бұндай қарымды еңбегінің төрешісі – оқырман, әділ сыншысы – уақыт. Олай болса, ендігі сөзді, құрметті оқырман, Өздеріңізден күтеміз.

 

 

«Қазақ әдебиеті» газеті, 2012 ж., №5 (3273), 3-9 ақпан

ҚАЗАҚ ТІЛ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ӘЛЕМДІК ЖЕТІСТІГІ

(қазақ тілінің 15 томдық түсіндірме сөздігі туралы)

Әбдіуақап ҚАРА,
Ыстамбул – Мимар Синан көркемөнер
университетінің профессоры

Осы таяу арада қазақ тіл ғалымдары дайындаған қазақ тілінің 15 томдық түсіндірме сөздігі қолыма тиді. Жалпы бұл қазақ ғалымдарының тек қазақ лексикология ғылымы тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар жалпы түркі халықтарының лексикологиясы тұрғысынан аса үлкен табыс болып есептеледі. Өйткені бүгінге дейін осындай көлемде ешбір түркі ұлтының сөздігі жасалған емес. Тіпті түркі халықтары арасында лексикологияда өзіндік орны бар түрік ғалымдарының өзі осы үлкен еңбекті жоғары бағалап отыр.
Сонымен, осындай қомақты дүниенің арқасында қазақ тіл ғалымдарының сөздік жасауда түркі дүниесінде бірінші орынға ие болып отырғанын айтсақ, артық айтқандық бола қоймас. Ендігі қызмет осы байлыққа, қазынаға әркімнің қолы жететіндей ету. Яғни бүгінгі таңда 15 томды қағазға басып шығару, оны тарату үлкен шығын. Және оған әркімнің қолы да жете бермейді. Сондықтан оның электрондық нұсқасын жасау аса қажет. Сөйтіп, оны ДВД дискілер, ғаламторда онлайн қызметтерде кез келгеннің пайдалануына ұсыну қажет.
Біз осы сөздік желтоқсан айында қолымызға тиісімен, Түркияның түркология сайттарына хабарлама жасадық. Өзіміздің facebook атты әлеуметтік желімізде жарияладық. Көптеген түрік ғалымдары құттықтау сөзін айтты. Және Түркияның қазақ тілі мен әдебиетін зерттейтін ғалымдары бұл қазынаға қалай қол жеткізе алатындықтарын сұрады. Олар мұндай қазынаның электрондық нұсқасы болса деген тілектерін де атап өтті.
Қазақ ғалымдары осындай жетістікке қалай қол жеткізіп отыр деген сұраққа көңіл бөлер болсақ, менің ойымша, сөздік жасау ғалымдардың жеке-жеке айналысатын жұмысы емес. Бұл үшін мықты ғалымдар мен жас ғалымдар тізе қосып жұмыс істеу керек. Өйткені ол – өте ауқымды іс-шара. Ал түркі халықтарында ұжымдасып жұмыс істеу мәдениеті, қалайша екен, белгісіз, жақсы дамымаған. Бұл салада қазақ тіл ғалымдары осы жарты ғасырдай бұрын ұжымдасып жұмыс істеудің үлкен өнегесін көрсетіп, 1959-1974 жылдар арасында қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздігін жасап шығарған еді. Енді осы тәжірибе Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында одан әрі жалғасын тапқан. Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі Тіл Комитеті мен Білім және ғылым министрлігі Ғылым Комитетінің қолдауында және «Мәдени мұра» және «ҚР тілдерді дамытудың 2004-2011 жж. арналған» бағдарламалары аясында жүзеге асырылған 15 томдық сөздіктің жобасын қазақ тіл ғалымдарының үлкен табысы ретінде көпшіліктің қолдануына ұсынып отыр.
1974-1986 жылдар аралығында жарық көрген 10 томдық сөздік Ұлттық тілдің терең білгірі, филология ғылымдарының докторы, профессор А.Ысқақовтың редакторлығымен 65 000-ға жуық атау сөз бен 24 мыңнан аса тіркесті, барлығы 92 000-ға жуық лексикалық бірлікті қамтыған. Сөздік 2,5 мың автордың еңбектерінен 250 мыңға жуық дәлел-дәйектеме келтірілген, қазақ әдеби тілінің бай сөздік қорын сан қырынан аша алған, қоғам сұранысын өтеуге толық жараған ұжымдық еңбек болды. Бүгінгі таңда он томдық сөздік сирек кездесетін басылымдар қатарында.
Ал біз әңгіме етіп отырған, үлкен жаңа жобаның ғылыми жетекшісі, бас редакторы, филология ғылымдарының докторы, профессор Нұргелді Уәлидің бас сарапшылығымен 15 том көлемінде жарық көрген түсіндірмелі сөздік қазіргі тіліміздегі 92 300-ден астам атау сөзді, 57 800-ге жуық тұрақты тіркесті қамтыған, анықтамалар жүйесі жетілдірілген, сөздердің лексика-семантикалық мазмұн қабаттары тарихи-этимологиялық тұрғыдан сараланған, дәйектемелік корпусы аса мол тілдік материалдармен толықтырылған басылым болып отыр. Бұл сөздікті 200 миллионнан астам халқы бар түркі дүниесінде әлемдік деңгейдегі жаңаша тілтанымдық зерттеулердің нәтижелерін пайдаланып жарыққа шығарылған, тек қазақ тілі ғана емес, сондай-ақ күллі түркі тілдері үшін де ортақ дүниеліктерді қамтитын орасан еңбек деп бағалау керек.
Жалпы алғанда, түркі халықтары әлемде сөздік жасауда ең ерте бастаған халықтардың бірі. Атап айтқанда, атақты Махмұт Қашқаридың Дивани лұғат-ит түрік атты сөздігін 1073 жылы жасап шығарған еді. Бұл сондай жан-жақты және терең дайындалған сөздік әлі де құнын жоймаған. Бүгін әлемде сөз қоры байлығы және көптеген сөздіктерімен алда тұрған ағылшын тілінің алғашқы сөздігі бұдан дерлік бес ғасырдан кейін жасалған екен. Қашқаридың «Дивани лұғат-ит түрік» сөздігінен кейін де көптеген түркі тілдері туралы сөздіктер жасалған. Олардың белгілілерін атап өтер болсақ, олар: Мұқадиметүл едеб, Кодекс Куманикус, Кітабүл идрак, Ибн Мүһенна сөздігі, Мұхакеметүл лұғатейн, Абушка сөздігі, Шағатай тілі сөздігі, Түркі Османи, Ахтери кебир, Уанкұлы сөздігі, Тұхфейи Уехбі атындағы арабша, фарсыша, түрікше сөздік, т.б.
Ал бүгінгі өмір сүріп келе жатқан түркі халықтар ішінде сөздік ісіне ең ерте атсалысқан халық түріктер екен. Оларда алғашқы сөздікті 1732 жылы Есат Мехмет Әпенді Лехчетүл Лұгат атымен жасап шығарған. Бұдан кейін Лүгаты Нажи, Камұсы Түркі, Хаят Бүйүк Түрік Сөздігі, Темел Түрікше Сөздік аттарымен көптеген сөздіктер өмірге келген. Демек түріктердің сөздік мәселесінде дерлік үш жүз жылдық тәжірибелері баршылық.
Түріктер шеттілдер сөздіктері тұрғысынан да Қазақстаннан бір ғасыр алда келе жатыр. Қазақстанда алғашқы қазақша-орысша сөздік 1954 жылы жасалған болса, алғашқы түрікше-ағылшынша сөздік 1856 жылы жасалған. Бұдан кейін көптеген тілдерде сөздіктер жасалып шыққан. Атап айтқанда, түрікше-арабша, түрікше-парсыша, түрікше-французша, түрікше-немісше, түрікше-орысша, түрікше-кытайша, түрікше-ұйталянша сынды әлемнің көптеген тілдерінде сөздіктер әлдеқашан дайындалған. Енді қазақ тіл ғылымы осы тұрғыда артта қалып отыр десек қателеспейміз. Өйткені тәуелсіздік алғалы 20 жылдан астам уақыт өтті және осы уақыт аралығында Қазақстан әлемнің 200-ден астам елдерімен қарым-қатынас орнатса да, қазақ тілінің шеттілдері сөздіктері кенже қалып отыр. Қазірге дейін қазақ тілінің әлемнің іргелі елдері болып саналатын ағылшын, түрік, қытай, неміс және француз тілдерінде толыққанды сөздіктерінің болмауы өкінішті.
Біз мұның себебін тіл ғалымдарының жеткіліксіздігінен көрі, оларға осы орайда берілген қолдаудың жоқтығынан көріп отырмыз. Өйткені алдында атап өткеніміздей, түркі дүниесінде қазақ тіл ғалымдары лексикология саласында ұжымдасып жұмыс істеуде көшілгері тұр. Оларға әрқандай жағдайлар жасалған жағдайда көптеген сөздіктердің тез арада жасалып шығатынына күмәніміз жоқ.
Ал осындай сөздіктердің болмауы, түптеп келгенде, қазақ тілінің технологиялық жетістіктерден артта қалуына да соқтырып отыр. Атап айтқанда, бүгінде компьютерлік аударма саласы қатты дамып келе жатыр. Қазіргі таңда әлемнің 70-ке жуық тілі өзара компьютер арқылы бір-біріне аударылуда. Әрине, бұл аудармалар адам жасаған аудармалар сияқты нақты аударма болмауы мүмкін. Қателіктері баршылық. Бірақ, әсіресе ағылшын тілі мен батыс елдері арасындағы аудармалар кейде 90 пайызға жуық дәлдікте болып отыр. Компьютерлік аударманың ең үлкен артықшылығы оның лезде, яғни қас қағым сәтте кез келген аударманы жасап шығаруында. Егер сіз ағылшын тілін білсеңіз, бір Қытай газетінің сайтына кіріп, ағылшын тіліне аудартсаңыз, сол газетте не туралы жазылып жатқанын, мазмұнын біле аласыз.
Міне, мұндай мүмкіншілікті қазақ тілін білетіндер неге пайдаланбасқа? Қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Оны әлемдік деңгейге көтеру барлық Қазақстан азаматтарының міндеті болу керек. Мұның бір жолы қазақ тілін компьютерлік аударма технологиясына кіргізу. Сонда қазақ тілін білгендер басқа елдердің тілдеріндегі электрондық мәтіндерді түсінетін жағдайға жетеді. Ал қазір компьютерлік аударма қызметін пайдаланып отырған түркі дүниесінде бір-ақ халық, бір-ақ тіл бар. Ол – түрік тілі. Неге? Өйткені оның, жоғарыда айтқанымыздай, әлемдік тілдердегі толыққанды сөздіктері бар. Ондай сөздіктер жасалмайынша, компьютер мамандары аударма бағдарламаларын жасай алмайды екен. Бірінші тетік – сөздік. Программисттер осы сөздіктер арқылы аударма бағдарламасын жасай алады.
Екіншіден, компьютерлік аударма қызметі түркі тілдері арасында да осы себептен жасалмай келе жатыр. Өйткені бүгінге дейін қазақша-түрікше, қазақша-өзбекше, қазақша-қырғызша, қазақша-түрікменше, қазақша-татарша сынды толыққанды сөздіктер жасалмаған екен. Ал осы халықтардың тілі ортақ, грамматикасы ұқсас. Бұлар арасында жасалатын компьютерлік аударма қызметінің дәлдігі жоғары, қателігі аз болмақ. Бірақ сөздік қорының жоқтығы бұған басты кедергі болып отыр.
Қазақ тіл ғалымдары таяу арада оқырман назарына ұсынған 15 томдық түсіндірме сөздігі арқылы лексикология ғылымында өзіндік орындары бар екенін дәлелдеп отыр. Мұны бүкіл қазақ халқы мақтан ете алады. Енді осы ғалымдарға қолдауды одан әрі жалғастырып, қазақ тілінің әлемнің бауырлас және өзге тілдеріндегі сөздіктерін жасап шығаруын қамтамасыз етуіміз керек. Сонда Қазақстанның мемлекеттік тілінің дәрежесі де әлемдік деңгейге көтеріледі. Қазақ тілі әлемнің белгілі тілдері қатарында орын алатын болады. Өйткені шетелдіктер осы сөздіктер негізінде жасалатын компьютерлік аудармалар арқылы қазақ тіліндегі орасан зор мәдениетпен танысу мүмкіншілігіне ие болады.

Ыстамбул қаласы.

 

15-томдық сөздік туралы:

  1. Рәбиға СЫЗДЫҚ, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Ұлттық ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор. Асыл қазынамыздың алтын кілті Сейсенбі, 7 Ақпан, 2012. http://www.egemen.kz/?p=326978
  2. Зауреш АХМЕТЖАНОВА, доктор филологических наук, профессор, руководитель лаборатории «Язык. Культура. Коммуникация» Университета им. Сулеймана Демиреля. Всех долговечней – царственное слово. К выходу в свет 15-томного Толкового словаря казахского литературного языка 28.02.2012. http://www.kazpravda.kz/c/1327029627
  3. Махамбет ДЖСУПОВ, Өзбекстан мемлекеттік әлем тілдері университеті филология ғылымдарының докторы, профессор Тіл – ұлт дамуының рухани өлшемі 27-Қаңтар, 2012. http://anatili.kz/?p=8366#more-8366
  4. Жәрдем Кейкин, ғалым-этнограф, қоғам қайраткер. Тіл қазынасын саралаған сөздік18.01.12.  http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=12023
  5. Қазақ әдеби тілінің 15 томдығы Тәуелсіздіктің 20 жылдығына толағай тарту болды 24.12.11.
    http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=11695&Itemid=44

2012 жылы қазақ тіл білімінің көшбасшысы А.Байтұрсынұлының «Оқу құралы» еңбегі мен халық арасында «төте жазу» атымен белгілі араб графикасына негізделген қазақ ұлттық әліпбиіне 100 жыл толуына арналған шаралар өткізу жоспарланып отыр.